Fwd: Ryan Phan - GIẤC MƠ MỸ TAN VỠ Ở LITTLE SÀI GÒN!…

Bài viết của Ryan Phan?

GIẤC MƠ MỸ TAN VỠ Ở LITTLE SÀI GÒN!…

Tuần trước, mình bay từ Atlanta về California thăm gia đình một người bạn cũ. Trong khi ở đó, mình đi qua một con phố mà mình đã không đến từ lâu - khu phố Việt gần Bolsa, nơi mười năm trước mình thường ghé khi đi công tác. Mục đích của chuyến đi không phải là kinh doanh. Mình muốn ăn một tô phở ở quán phở Bà Tư.

Quán phở Bà Tư - không phải tên thật, nhưng mình tạm gọi là Quán phở Bà Tư vì các bạn người Việt ở Cali, dù Bắc hay Nam, đều có một cái "quán phở Bà Tư" trong đời mình.

Cái quán mà bạn đã ăn cùng ba từ khi bạn còn nhỏ. Cái quán mà ba bạn từng dẫn bà Nội đến mỗi cuối tuần. Cái quán mà bạn đến sau khi tan tầm vào những đêm Cali se lạnh, ngồi ăn một tô phở tái nóng hổi, nhìn qua cửa kính thấy bảng hiệu tiếng Việt sáng đèn, và bạn cảm thấy - dù bạn cách Việt Nam mười nghìn cây số - bạn vẫn đang ở nhà.

Khi mình đến nơi tuần trước, quán phở Bà Tư đã đóng cửa. Trên cửa kính có một tờ giấy viết tay, dán bằng băng keo: "Cảm ơn quý khách đã ủng hộ chúng tôi suốt 30 năm. Chúng tôi không còn đủ sức để tiếp tục. Mong rằng các bạn vẫn nhớ đến chúng tôi." Bên dưới là chữ ký của bác chủ - một bác đã 72 tuổi, mở quán này cùng bác gái từ năm 1995, sau khi vợ chồng bác đến Mỹ từ Việt Nam với hai bàn tay trắng.

Mình đứng nhìn cánh cửa khoá đó hơn nửa tiếng. Mình không vào được. Nhưng mình thấy qua kính: những cái bàn đã bị phủ bằng vải trắng, những chiếc ghế xếp chồng lên nhau, cái bảng menu treo trên tường vẫn còn nhưng đã ngả màu vàng vì thời gian. Cái không gian đó - cái không gian đã chứng kiến 30 năm cuộc đời của một cộng đồng - đang chờ ngày bị dỡ bỏ để thay bằng một thứ gì khác. Có lẽ là một tiệm cần sa hợp pháp. Có lẽ là một quán cà phê chuyên phục vụ các bạn trẻ "digital nomad" - những người sẽ không bao giờ ngồi xuống ăn một tô phở của chú Hùng. Mình không biết. Mình chỉ biết là khu phố Việt mình đã từng yêu - đang biến mất, từng mảnh một.

Cuối tuần đó, mình đi tìm bác chủ. Tìm qua bạn bè, qua nhóm cộng đồng, cuối cùng cũng có số điện thoại. Mình gọi, xin được gặp. Bác - mình sẽ gọi là chú Hùng - đồng ý gặp mình ở một quán cà phê khác trong khu. Khi chú ngồi xuống ghế, mình thấy một người đàn ông đã 72 tuổi nhưng có cảm giác như 85. Tay chú run, mắt chú có quầng thâm rất sâu. Chú gọi một ly cà phê đen, đường ít. Chú nhìn ra cửa sổ một lúc, rồi bắt đầu kể.

Quán phở của chú mở năm 1995. Lúc đó chú 42 tuổi, đến Mỹ được 12 năm, đã làm đủ thứ nghề - rửa chén, sửa xe, làm móng cùng vợ. Khi tiết kiệm được 30 nghìn đô, chú quyết định mở quán phở. Năm đầu lỗ. Năm thứ hai lỗ. Đến năm thứ ba mới bắt đầu có lời. Sau 30 năm, quán phở của chú đã nuôi sống cả gia đình - hai đứa con đậu đại học, một đứa làm bác sĩ, một đứa làm luật sư. Quán phở đó là câu chuyện thành công của một gia đình tị nạn - cái câu chuyện mà chú đã hy vọng sẽ truyền lại cho thế hệ sau.

Vậy thì tại sao quán phở phải đóng?

Chú Hùng kể, từng cái một.

Cách đây năm năm, tiền thuê mặt bằng của chú là 4,800 đô một tháng. Năm ngoái, chủ nhà tăng lên 8,200 đô. Năm nay, định tăng lên 9,500 đô. Trong khi đó, số khách giảm dần. Khách quen của chú - những người đã ăn ở quán chú suốt 20-30 năm - phần lớn đã già, đã chuyển đi, hoặc đã mất. Thế hệ trẻ Việt-Mỹ không ăn phở như cha mẹ chúng nữa - chúng ăn poke bowl, chúng uống boba, chúng ăn ramen Nhật ở các tiệm trang trí đẹp hơn. Chú không trách chúng. Chú chỉ buồn.
Nhưng đó chưa phải là lý do chính chú đóng cửa.

Lý do chính, chú nói, là chú không còn cảm thấy an toàn nữa. Trong ba năm qua, quán chú đã bị đột nhập bốn lần - hai lần ban đêm, hai lần ngay giữa giờ làm việc. Lần cuối cùng, một thanh niên đi thẳng vào, không che mặt, mở quầy đăng ký, lấy đi 600 đô tiền mặt, rồi bình thản đi ra. Chú đã gọi cảnh sát. Cảnh sát đến sau 45 phút, làm biên bản, rồi đi. Không có gì xảy ra sau đó. Không có ai bị bắt. Không có ai chịu trách nhiệm. Chú đã thuê bảo hiểm - bảo hiểm tăng phí lên gấp ba lần trong hai năm. Chú đã thử gắn camera - camera ghi được hình rõ ràng, không ai làm gì với những hình đó. Cuối cùng, chú đã thuê hai người làm thay vì một, để không ai phải đứng quầy một mình. Chi phí tăng. Lợi nhuận giảm. Và cảm giác sợ hãi mỗi sáng khi mở cửa - cái cảm giác đó, chú nói, đã bắt đầu ăn vào sức khoẻ của chú.
"Tôi 72 tuổi rồi," chú nói, mắt nhìn xuống ly cà phê. "Tôi đã trải qua chiến tranh, đã vượt biên, đã ở trại tị nạn. Tôi không sợ đời sống khó khăn. Tôi đã sống cả đời với khó khăn. Nhưng tôi không thể tiếp tục mở cửa mỗi sáng với cảm giác không biết hôm nay ai sẽ đi vào quán mình, ai sẽ lấy đi cái gì, ai sẽ làm gì với vợ con tôi. Đó không phải là khó khăn nữa - đó là sự buông xuôi của một thành phố. Và khi một thành phố đã buông xuôi, một người 72 tuổi không thể tự mình giữ vững được nữa."
Chú dừng lại. Một lúc lâu sau, chú nói thêm: "Tôi đã đến nước Mỹ vì nó là một quốc gia có luật pháp. Bây giờ tôi đang nhìn thấy quốc gia này - hay ít nhất là cái thành phố này - dần mất đi cái mà tôi đã đến đây để tìm. Có lẽ chúng tôi sẽ chuyển sang Texas. Đứa con trai tôi đã chuyển sang Dallas hai năm trước - nó nói khu phố Việt ở đó đang phát triển, an toàn, sạch sẽ. Có lẽ chú thím tôi sẽ đi theo. Có lẽ đó là điều người Việt mình phải làm bây giờ - di cư lần nữa, ngay trong chính nước Mỹ."

Mình ngồi nghe và mình hiểu. Câu chuyện của chú Hùng không phải là câu chuyện cá biệt. Trong vòng năm năm qua, mình đã thấy điều này diễn ra ở khắp các "Little Saigon" của các thành phố lớn ven biển. Tiệm Việt đóng cửa. Cộng đồng Việt thưa dần. Những bảng hiệu tiếng Việt mờ đi, được thay bằng các thương hiệu khác - một tiệm cần sa, một quán bar, một cửa hàng tiện lợi của một chuỗi lớn. Bolsa không còn là Bolsa của hai mươi năm trước.
Bắc Cali không còn là Bắc Cali. Falls Church không còn là Falls Church. Các cộng đồng người Việt mà cha mẹ chúng ta đã xây dựng bằng ba mươi năm mồ hôi và nước mắt - đang biến mất trong vòng một thập kỷ niên.

Và họ đang đi đâu? Câu trả lời rất rõ ràng nếu bạn nhìn vào dữ liệu di cư: Texas. Florida. Georgia. Tennessee. Bắc Carolina. Các bang mà người Việt mười năm trước không bao giờ nghĩ tới, giờ đang đón nhận làn sóng người Việt từ Cali, từ Virginia, từ Washington bang. Houston Việt Nam đang bùng nổ. Atlanta Việt Nam đang lớn lên từng năm. Orlando và Tampa đang có những khu Việt mới. Đây không phải là sự trùng hợp. Đây là một cộng đồng đang bỏ phiếu bằng đôi chân của mình - đi tìm những nơi mà luật pháp còn có ý nghĩa, mà doanh nghiệp nhỏ còn có thể tồn tại, mà một cụ già 72 tuổi mở cửa quán mỗi sáng không phải lo lắng về việc ai sẽ bước vào.

Mình không muốn nói tên bất kỳ ai trong bài này. Mình không muốn nói tên thành phố, tên thị trưởng, tên chính sách cụ thể. Bởi vì các bạn đã đủ thông minh để tự hiểu. Bạn đã thấy điều gì xảy ra ở những thành phố nào. Bạn đã thấy quyết định nào dẫn đến kết quả nào. Bạn không cần Ryan Phan phải vẽ ra cho bạn. Bạn cần Ryan Phan nói lên một điều mà ít ai trong cộng đồng dám nói thành lời: cộng đồng người Việt của chúng ta đang trả giá cho những thử nghiệm xã hội mà chúng ta không bao giờ được hỏi ý kiến. Quán phở của chú Hùng không đóng cửa vì kinh tế Mỹ. Quán phở của chú Hùng đóng cửa vì một thành phố đã từ bỏ trách nhiệm cơ bản của nó - bảo vệ những người làm ăn lương thiện. Khi một thành phố từ bỏ trách nhiệm đó, không phải tầng lớp giàu chịu hậu quả đầu tiên.

Không phải các CEO ở các toà nhà cao tầng có bảo vệ riêng. Người chịu hậu quả là những chú Hùng - những người mở quán phở từ năm 1995, đã đóng thuế suốt 30 năm, đã nuôi hai đứa con thành tài, và bây giờ ở tuổi 72 phải đóng cửa giấc mơ Mỹ của mình vì một thành phố không còn an toàn nữa.

Trước khi mình rời quán cà phê, chú Hùng hỏi mình một câu mà mình sẽ nhớ rất lâu. Chú nói: "Cậu Ryan, cậu viết về cộng đồng mình. Cậu có thể viết giùm chú một điều được không? Chú không cần nổi tiếng. Chú chỉ muốn các cô chú thế hệ chú biết rằng - đóng cửa quán không phải là vì chú yếu. Không phải là vì chú thua. Là vì cuộc chơi đã thay đổi, và chú không còn sức để đánh cuộc nữa.

Chú muốn các con cháu của chú - và của các cô chú khác - hiểu được điều này. Để chúng không trách thế hệ chú đã bỏ cuộc. Để chúng hiểu rằng có những cuộc chơi mà mình không bỏ - mà cuộc chơi tự bỏ mình."

Mình đã hứa với chú. Bài viết này là cách mình giữ lời hứa đó.

Khu phố Việt của tuổi thơ mình đã không còn. Quán phở Bà Tư đã đóng. Bảng hiệu tiếng Việt đang mờ dần. Nhưng câu chuyện của chú Hùng - và của hàng nghìn chú thím khác như chú - không nên mờ theo. Bởi vì khi chúng ta để cho câu chuyện của họ bị quên đi, chúng ta đang để cho cái lý do thật sự khiến cộng đồng mình biến mất cũng bị quên theo. Và một cộng đồng không hiểu được vì sao mình đang tan rã - là một cộng đồng không có cách nào để giữ mình lại.

Còn bạn - khu phố Việt mà bạn lớn lên, mười năm trước so với mười năm nay, đã thay đổi thế nào? Và bạn nghĩ điều gì đã thật sự xảy ra ở đó?

Fw: NGƯỜI VIỆT ĐANG LẶNG LẼ RỜI CALIFORNIA - VÀ HỌ ĐANG ĐI ĐÂU?

NGƯỜI VIỆT ĐANG LẶNG LẼ RỜI CALIFORNIA - VÀ HỌ ĐANG ĐI ĐÂU?

Trong sáu tháng qua, mình đã nhận được sáu tin nhắn riêng từ bạn bè người Việt - hầu hết ở California - hỏi về Atlanta. Một anh chủ tiệm nail ở Garden Grove hỏi về giá nhà, về tiền điện, về việc mở tiệm ở đâu đông người Việt. Một chị giáo viên ở San Jose hỏi về trường học cho con. Một chú bác sĩ về hưu hỏi về cộng đồng Việt và các nhà thờ. Sáu tin nhắn trong sáu tháng - tất cả đều bắt đầu bằng cùng một câu mở: "Em ơi, anh/chị đang tính chuyển đi, cho hỏi vài chuyện được không?"

Mình không phải là người duy nhất nhận những tin nhắn này. Mình hỏi vài người bạn Việt ở Houston, ở Dallas, ở Nashville, ở Orlando - ai cũng nói chuyện y hệt. Có một cuộc di cư đang diễn ra trong cộng đồng người Việt mình, lặng lẽ và đều đặn, không có truyền thông nào đưa tin, không có chính trị gia nào nhắc đến. Người Việt đang rời California. Họ rời Bắc Cali. Họ rời Nam Cali. Họ rời cả những "Little Saigon" mà cộng đồng mình đã xây dựng bằng 50 năm mồ hôi và nước mắt. Và họ đang đi đến những nơi mà 10 năm trước, không ai trong chúng ta nghĩ tới: Texas, Florida, Georgia, Tennessee, Bắc Carolina.

Đây không phải là quan sát chính trị. Đây là quan sát nhân khẩu học. Số liệu của U.S. Census, của các công ty bất động sản, của các tiệm Việt đang mở mới ở các bang miền Nam - đều xác nhận điều này. Câu hỏi không phải là "có thật không". Câu hỏi là: tại sao?
Trong vài tuần qua, mình đã nói chuyện với một số gia đình đã chuyển đi - hoặc đang tính chuyển. Tất cả đều xin được không nêu tên thật, vì họ không muốn gây ồn ào - nhưng họ đồng ý cho mình kể câu chuyện của họ. Đây là bốn câu chuyện điển hình. Mình tin trong cả bốn, bạn sẽ thấy một người thân nào đó của mình.

Anh Phong và chị Lan - chủ tiệm nail, 55 tuổi
Garden Grove, California → Houston, Texas (chuyển năm 2024)
Anh chị Phong đã sống ở Garden Grove 28 năm. Họ mở tiệm nail đầu tiên năm 1999, sau đó mở thêm hai tiệm nữa. Năm 2024, họ bán cả ba tiệm và chuyển hết gia đình về Houston.

Anh Phong kể: "Cách đây mười năm, tiền thuê tiệm của tui là 3,500 đô một tháng. Năm ngoái, chủ nhà tăng lên 7,800. Không phải chủ nhà ác. Là vì property tax tăng, là vì insurance tăng, là vì mọi thứ tăng. Tui không tăng giá làm nail kịp được - khách đâu chấp nhận trả 80 đô cho cái mà năm năm trước họ trả 50. Mỗi tháng tui làm thêm để giữ cho không lỗ, không phải để có lời. Đến một lúc, vợ tui nói: 'Anh ơi, mình đã 55 tuổi rồi. Mình không thể làm thêm nữa.'"
Chị Lan tiếp: "Tụi tui có hai đứa con đậu đại học. Đứa lớn nó làm engineer ở Houston, nó kêu má chuyển về với nó. Lúc đầu tui ngại lắm - cả đời mình ở Cali, bạn bè ở Cali, nhà thờ ở Cali. Nhưng tui qua thăm Houston một tuần. Tui đi chợ Việt. Tui đi nhà thờ Việt. Tui ăn phở. Tui thấy - nó cũng có Cali, chỉ là ấm hơn và rẻ hơn. Sau khi về, tui bàn với chồng. Sáu tháng sau, tụi tui bán nhà."

Mình hỏi anh chị: ngoài chuyện kinh tế, có lý do nào khác không?
Anh Phong im lặng một lúc lâu. Rồi anh nói: "Tui không muốn nói chính trị. Nhưng tui nói thực, ba năm gần đây, khu phố tui ở bắt đầu khác. Có những thứ trên đường mà mười năm trước không có. Tui sợ - không phải sợ cho tui, mà sợ cho hai đứa cháu nhỏ của tui. Ở Houston, tui đi chợ ban đêm vẫn an toàn. Đó là cái mà tui đã từng có ở Cali - và đã mất."

Chị Hương và anh Bình - kỹ sư phần mềm, 38 và 40 tuổi
San Jose, California → Dallas, Texas (chuyển năm 2023)
Anh chị Bình thuộc thế hệ F1.5 - sinh ở Việt Nam, đến Mỹ khi còn nhỏ. Hai vợ chồng đều làm tại các công ty công nghệ ở Silicon Valley. Năm 2023, cả hai chuyển sang Dallas, vẫn làm remote cho công ty cũ thêm sáu tháng trước khi tìm việc mới.

Chị Hương kể: "Vợ chồng em thu nhập gộp gần 400 ngàn đô một năm. Theo bất kỳ tiêu chuẩn nào, đó là rất nhiều tiền. Nhưng ở San Jose, sau khi đóng thuế, tiền nhà, tiền nhà trẻ cho con, tiền xăng, tiền chợ - tụi em không dành dụm được bao nhiêu. Tụi em thuê apartment ba phòng ngủ, 4,200 đô một tháng. Mua nhà ở khu vừa phải cho gia đình thì 1.8 triệu đô. Tụi em tính, nếu cứ tiếp tục ở đó, đến 50 tuổi tụi em vẫn không thể mua nhà mà không bị stress tài chính."

Anh Bình tiếp: "Đến Dallas, tụi em mua được căn nhà 4 phòng ngủ, 3,000 sqft, có sân vườn, ở khu trường học rất tốt - giá 580 ngàn đô. Tức là chưa bằng một phần ba giá nhà tương đương ở Bay Area. Thuế thu nhập tiểu bang? Không có. Thuế bất động sản cao hơn một chút, nhưng tổng thuế tụi em đóng vẫn thấp hơn nhiều. Tụi em đã làm phép tính rất kỹ - và quyết định không phải là khó."
Mình hỏi: còn về cộng đồng và văn hoá Việt thì sao?

Chị Hương cười: "Đó là cái em không ngờ. Em tưởng Dallas sẽ không có gì cho người Việt. Hoá ra ngược lại - có khu phố Việt rất lớn ở Garland và Arlington. Có chợ Việt, có nhà thờ Việt, có chùa, có nhà hàng Việt mới mở mỗi tháng. Em thấy hơi nhớ phong cách Bắc Cali - nhưng cộng đồng Việt ở Texas đang phát triển, không phải đang co lại như ở Cali."

Bác Tâm - về hưu, 71 tuổi
Westminster, California → Orlando, Florida (chuyển năm 2025)
Bác Tâm đến Mỹ năm 1981, sống ở Westminster gần như cả đời. Vợ bác mất ba năm trước. Hai đứa con đã có gia đình - một ở Orlando, một ở Atlanta. Năm 2025, bác bán căn nhà cũ ở Westminster và chuyển về với con gái ở Orlando.

Bác Tâm nói: "Tôi không cần đi đâu xa. Tôi đã 71 tuổi rồi. Vợ tôi đã mất. Tôi muốn ở gần con cháu. Đó là lý do đầu tiên. Nhưng còn lý do khác. Căn nhà tôi ở Westminster, tôi mua năm 1995 giá 145 ngàn đô. Tôi bán năm 2025 được 1.2 triệu đô. Cộng với tiền hưu và tiền tiết kiệm, tôi có thể mua một căn nhà nhỏ gần con gái ở Orlando, vẫn còn dư đủ tiền sống thoải mái trong 15-20 năm còn lại. Ở Cali, sau khi bán nhà, tôi không thể mua lại được căn nào tương tự - giá đã tăng quá cao. Tôi sẽ phải đi thuê, hoặc vào assisted living. Tôi không muốn cả hai."

Bác trầm ngâm một lúc rồi nói thêm: "Còn một chuyện khác mà tôi không muốn nói nhưng tôi sẽ nói. Westminster mà tôi đã ở 44 năm - không còn là Westminster của tôi. Nó đã thay đổi. Tôi không trách ai. Đó là cuộc đời. Nhưng khi mọi thứ xung quanh đã thay đổi, một ông già 71 tuổi không có vợ - không có lý do gì để ở lại. Tôi đi tìm cái gì còn quen thuộc với tôi. Orlando, có cộng đồng Việt đang lớn lên. Tôi sẽ ở đó."

Chú Sơn và thím Hoa - chủ nhà hàng phở, 50 tuổi
Oakland, California → Nashville, Tennessee (chuyển năm 2024)
Chú thím Sơn mở quán phở đầu tiên ở Oakland năm 2005. Quán phát triển, năm 2018 họ mở thêm quán thứ hai. Năm 2024, họ đóng cả hai quán và mở một quán mới ở Nashville.

Thím Hoa kể: "Chuyện đóng quán ở Cali, anh nào làm nhà hàng cũng biết. Tiền thuê tăng, tiền nguyên liệu tăng, lương minimum wage tăng mỗi năm. Quan trọng nhất là khách quen của tụi tui - khách đã ăn ở quán 20 năm - phần lớn họ đã dọn đi. Doanh thu giảm dần. Đến năm 2023, tụi tui bắt đầu lỗ. Một năm sau, tụi tui quyết định đóng cửa."

Chú Sơn kể tiếp về Nashville: "Có người bạn của tui đã chuyển về Nashville cách đó năm năm, làm tiệm phở rồi. Anh ấy gọi tụi tui: 'Anh chị qua đây đi. Ở đây người Mỹ thèm phở mà không có quán nào. Anh chị mở quán, khách đông không kịp phục vụ.' Tụi tui qua xem một tuần. Đúng vậy thật. Cộng đồng Việt ở Nashville còn nhỏ - chỉ vài ngàn người - nhưng người Mỹ địa phương yêu phở, yêu bánh mì, yêu cà phê sữa. Tụi tui mở quán giữa năm 2024. Sáu tháng sau đã có lời. Đó là cảm giác mà tụi tui không có ở Oakland trong năm năm cuối."
Mình hỏi: chú có nhớ Cali không?

Chú Sơn cười: "Có chứ. Tui nhớ thời tiết. Tui nhớ vài người bạn cũ. Nhưng cuộc sống ở đây - thật sự - là cuộc sống mà tui đã đến Mỹ để tìm. Nashville còn giữ được những thứ mà Oakland đã mất. Một thành phố sạch sẽ. Người dân chào hỏi nhau trên đường. Cảnh sát đến nhanh khi mình gọi. Trẻ em chạy chơi trong xóm. Tui không nói Cali xấu - tui chỉ nói nó đã thay đổi. Và tui đã già để đợi nó thay đổi lại."

Sau bốn cuộc trò chuyện này, mình ngồi lại và suy nghĩ về điều mình vừa nghe. Bốn gia đình, bốn câu chuyện khác nhau, nhưng có một sợi chỉ chung. Họ không phải là những người ghét California. Họ đã yêu California trong nhiều thập kỷ. Họ đã xây dựng cuộc đời ở đó. Họ không rời đi với sự giận dữ - họ rời đi với một nỗi buồn lặng thầm. Họ rời đi vì California - cái California mà họ đã đến để tìm - đã thay đổi đến mức họ không còn nhận ra. Và khi một nơi đã thay đổi đến mức không nhận ra, di cư không phải là sự phản bội. Đó là sự sinh tồn.

Cái mà các bạn cần thấy trong câu chuyện này không phải là California "tệ" hay Texas "tốt". Cái cần thấy là: một cộng đồng có suy nghĩ - một cộng đồng đã sống qua nhiều biến động lịch sử - đang đưa ra một quyết định tập thể. Không có ai bảo họ phải đi. Không có chính phủ nào ép họ rời. Họ tự đi, vì họ đã nhìn vào tương lai và đưa ra một phán xét. Đó là cái mà các nhà nhân khẩu học gọi là "voting with your feet" - bỏ phiếu bằng đôi chân. Khi một cộng đồng bỏ phiếu bằng đôi chân, đó là cách bỏ phiếu chân thật nhất trên đời. Người ta có thể nói dối khi điền lá phiếu giấy. Nhưng người ta không dối được khi chọn nơi để sống cả phần đời còn lại của mình.

Người Việt mình đang bỏ phiếu bằng đôi chân. Họ đang đi từ Cali, từ Virginia, từ Washington bang - đến Texas, Florida, Tennessee, Georgia, Bắc Carolina. Họ không đi vì họ cuồng tín bang đỏ. Họ đi vì những điều rất thực tế: giá nhà mà họ có thể mua được, trường học mà họ tin tưởng cho con, khu phố mà họ thấy an toàn, chính sách thuế mà họ thấy công bằng, và - quan trọng nhất - cảm giác rằng họ vẫn được tôn trọng như một cộng đồng đã đóng góp vào xã hội Mỹ. Khi một nơi cho họ những điều đó - họ ở. Khi một nơi không cho - họ đi.

Mười năm nữa, bản đồ người Việt ở Mỹ sẽ khác hôm nay. Houston có thể vượt qua San Jose về dân số người Việt. Atlanta có thể trở thành một trong những trung tâm văn hoá Việt lớn của Mỹ. Orlando, Tampa, Nashville, Raleigh có thể có những "Little Saigon" mới. Đây không phải là dự đoán xa xôi. Đây là điều đang xảy ra ngay bây giờ, từng tuần, từng tháng. Câu hỏi không phải là "có không". Câu hỏi là: cộng đồng các bạn đang ở đâu trên dòng chảy này?

Còn bạn - bạn có một người bạn, một người thân, một đồng hương đã chuyển từ Cali về bang đỏ trong năm năm qua không? Họ nói gì về cuộc sống mới? Và quan trọng hơn - chính bạn, có đang bắt đầu suy nghĩ về chuyện chuyển đi không?

-- Góc nhìn khác -- — in Atlanta, GA

Fw: Đưa Bố Vào Nursing Home

Đưa Bố Vào Nursing Home

Con trai kéo tấm mền đắp lại trên ngực bố cho ngay ngắn và nói:

– Bố vào nursing home thì tốt hơn.

Cô con gái kiên nhẫn dỗ dành:

– Anh con nói đúng đấy bố mẹ ạ. Ở đấy dù sao cũng có người chăm sóc hơn ở nhà, chúng con ở xa, mẹ thì đau yếu xương khớp đi đứng khó khăn làm sao chăm sóc bố lâu dài được.

Ông Hùng nằm trên giường mặt vẫn sưng sỉa giận dỗi quay vào phía trong tường không thèm nhìn hai đứa con. Ông xẵng giọng:

– Chúng mày muốn tống bố mày vào nursing home cho yên chuyện chứ gì. Tao nhất định là “không”.

Bà Hùng bảo hai con:

– Cứ để từ từ. Hai con yên tâm, mẹ vẫn chăm sóc bố được mà.

Bà Hùng cũng cảm thấy không vui và áy náy nếu để chồng vào nursing home. Nơi ấy không thích hợp về chuyện ăn ở đã đành mà gia đình bà còn “mang tiếng” với họ hàng và bạn bè, vợ con sờ sờ ra đó mà mang ông vào nursing home.

Con trai ở tiểu bang khác hôm nay về thăm bố, con gái ở cùng thành phố nhưng xa nhà cha mẹ gần 1 giờ xe. Cả hai đều có gia đình riêng và công việc của chúng.

Hai con đã ra phòng ngoài, chỉ còn hai ông bà.

– Bà lấy cho tôi miếng nước.

Bà Hùng đứng lên đi rót cho ông một ly nước có cắm sẵn ống hút. Uống vài hụm nước xong ông Hùng quay trở lại vụ nursing home:

– Tôi hỏi bà nếu vào nursing home lúc tôi muốn uống nước như thế này biết gọi ai? Còn bao nhiêu thứ khác nữa đâu dễ mỗi lúc mỗi gọi hay nhờ được người ta. Không đâu bằng nhà mình.

Ông oán trách:

– Người ta nói con cái ở Mỹ vô tâm, không có tình cảm với cha mẹ như ở Việt Nam, thật đúng với nhà này.

Rồi ông rên rỉ kể tội hai con:

– Có hai con mà chưa chắc nhờ được đứa nào, con trai lấy vợ Mỹ, con dâu Mỹ chồng nó mà bệnh hoạn nó cũng tống vào nursing home chứ nói gì bố chồng. Còn đứa con gái, tôi với bà từng giúp đỡ chăm sóc con nó, hai cháu ngoại từ lúc sinh ra đến khi chúng đến tuổi đi học, bây giờ tôi bệnh con gái có dám rước tôi về nhà nó để chăm sóc không?

– Ông đừng nghĩ thế mà oan cho con, xã hội Mỹ có dạy con cái vô tâm với cha mẹ đâu.

Ông Hùng trách con cho hả giận chứ ông biết hai con mình không tệ như con người ta. Ông không thích sống ở nursing home và khăng khăng nghĩ hoàn cảnh mình không cần đến nursing home nhưng ông Hùng thừa hiểu rằng nursing home vẫn là lựa chọn cuối cùng và hợp lý cho nhiều trường hợp.

Vợ chồng ông Hùng từng xem you tube và đọc báo mạng Việt Nam vụ con cái tị nạnh nhau không ai chịu chăm sóc mẹ già ốm đau nằm liệt giường, người con gái phải trông mẹ dài hạn đã căng thẳng và bực tức để người mẹ bệnh hoạn này ra ngoài hiên nhà nằm cho hàng xóm biết rằng các anh chị đã chẳng ai đoái hoài đến mẹ. Báo chí đưa tin và chụp hình thật đau lòng.

Vụ án chấn động Ấn Độ là con trai quẳng mẹ từ sân thượng chung cư xuống đường chết thảm khốc chỉ vì vợ chồng anh ta quá mệt mỏi căng thẳng khi phải chăm sóc bà mẹ liệt người ngồi xe lăn. Bà mẹ Ấn Độ trước kia là giáo viên, đã nuôi dạy 3 đứa con, hai gái một trai ăn học nên người. Họ đều có công việc tốt trong xã hội.

Hai trường hợp trên con cái không thể chăm sóc mẹ được thì cùng nhau góp tiền gởi mẹ vào viện dưỡng lão có phải là tốt hơn không.

Bà Hùng vỗ về ông:

– Đừng lo, ông vẫn ở nhà với tôi …

Bà sẽ cố gắng tự tay chăm sóc ông cho đến khi nào không thể. Có ông ở nhà dù ông nằm một chỗ cũng ấm nhà ấm lòng.

Ông Hùng bị stroke ở tuổi ngoài 70 phải ngồi xe lăn một năm nay, may mắn là đầu óc vẫn tỉnh táo và nói năng được, sau thời gian tập luyện ông có thể lần bước đôi chút khi có người giúp đỡ. Bà Hùng đăng báo Việt tìm người phụ giúp bà chăm sóc ông.

Bà thua ông vài tuổi, bản thân bà bị bệnh đau khớp đầu gối mấy năm nay, đứng lên ngồi xuống đều khó khăn lại thêm bị đường huyết cao dễ bị xây xẩm mệt mỏi. Người giúp việc làm theo giờ, thời gian còn lại bà phải một mình chăm ông, thuê người ở lại nhà 24/24 chăm sóc người bệnh bất kể giờ giấc nào rất tốn tiền và rất khó tìm, đơn giản là vì ở Mỹ không có người nghèo mạt như ở Việt Nam. Họ nghèo cũng có tiền chính phủ trợ cấp nên chẳng tội gì làm công việc quá vất vả dù được trả tiền mặt cao.

Nhiều người Việt về già lo ngại vào sống ở nursing home không có người thân bên cạnh, đồ ăn thức uống kiểu Mỹ không hợp. Nhưng bên cạnh những bất tiện này còn có những ưu điểm khác, xung quanh có bạn già cùng trang lứa, có nhân viên phục vụ mọi nhu cầu thuốc men, ăn uống, tắm rửa… dù họ là người dưng nước lã, dù họ không tận tình chu đáo hay đôi lúc đối xử không tốt nhưng có còn hơn không. Ở nhà con cháu chăm lo quanh năm suốt tháng như thế, chúng sẽ căng thẳng và xem mình như… gánh nợ đời chứ không phải chúng luôn hiếu thảo tươi cười hầu hạ dạ vâng. Nhiều ông bà già sống với con cái khi giận hờn tuyên bố ngon lành:

– Mai mốt tao vô nursing home ở khỏi phiền hà tụi bay.

Làm như nursing home là cửa chùa rộng mở cho khách thập phương. Ngoại trừ những ông bà bấy lâu nay hưởng welfare trợ cấp nhà nước thì không tốn tiền nursing home, các ông bà có biết đâu vào nursing home phải có tiền, không rẻ đâu, bình dân cũng 5-6 ngàn một tháng, (bay gio tu $10,000 dollars tro len/1 thang) tốt hơn thì cả chục ngàn một tháng,

Trước đây mỗi lần xem những you tube quay cảnh ở Việt Nam, những ông bà già phải đi bán vé số lang thang cả ngày trên đường phố, các bà già còng lưng gồng gánh buôn bán ngoài chợ. Bà Hùng đã bùi ngùi tội nghiệp cho họ. Bây giờ bà Hùng đau đôi chân, ông Hùng ngồi xe lăn bà lại thấy ghen tị với họ, tuy nghèo khổ vất vả họ còn đôi chân đi đứng bươn chải ngoài đường ngoài chợ là họ còn sức khỏe, thứ mà bao người đang mơ ước.

Người giúp việc bỗng xin nghỉ không biết vì chán công việc này hay vì kiếm được chỗ khác vừa ý hơn. Bà Hùng lại đăng báo tìm người, có người gọi đến hỏi han đủ thứ rồi bặt tăm luôn, có người nói suy nghĩ sẽ trả lời sau mà đợi mãi vẫn chưa thấy gọi lại. Trong thời gian tìm người, cuối tuần con gái về phụ bà tắm rửa cho ông, thay khăn trải giường chăn mền cho sạch sẽ. Ông Hùng thấy vợ con vất vả vì mình nên không còn làm mặt lạnh với con nữa.

Một buổi tối bà đẩy xe lăn đưa ông vào restroom, loay hoay thế nào mà khi bà đang đỡ ông đứng dậy thì bà ngã lăn ra còn ông may mắn ngồi thụp lại trong xe lăn an toàn. Nếu lúc ấy ông cũng ngã nhào theo bà, nếu lúc ấy cả hai cùng không thể đứng dậy nổi thì không biết tình hình này sẽ ra sao?

Ông Hùng chứng kiến cảnh vợ ngã đã hoảng sợ vì ông suýt bị ngã theo bà, ông mặc cảm, xót xa đã bất lực không thể giúp bà được gì, ông không thể đứng dậy ra ngoài chỉ vài bước để với tay cầm cái điện thoại mà gọi 911 nếu như bà bất tỉnh, bà ngã mạnh và đau lắm, may mà đầu không va chạm vào đâu…

Bà ngồi lặng người trên sàn nhà cho đỡ mệt vài phút sau mới cố gắng tự chống tay, tự vịn đứng lên được và giúp chồng cho xong việc.

Sau nhiều ngày suy nghĩ đắn đo ông Hùng tự động gọi phôn cho con gái và nói một câu:

– Đưa bố vào nursing home.

Quyết định điều này ông Hùng chẳng vui vẻ chút nào nhưng ông đã biết mình không còn con đường nào khác. Nếu lỡ vợ ông có bề gì, nằm một chỗ như ông thì cả hai sẽ cùng khổ, sẽ là gánh nặng cho các con biết bao.

Bà Hùng hiểu chồng hơn bao giờ hết. Đúng như vợ chồng bà từng suy nghĩ bấy lâu, nursing home không là lựa chọn hàng đầu mà là sự lựa chọn sau cùng rất xứng đáng và cần thiết.

Con đã tìm một nursing home cách nhà khoảng 15 phút để tiện cho bà lái xe đến thăm ông. Lúc hờn dỗi thì oán trách con nhưng ông biết hai con vẫn lo cho ông trong điều kiện có thể.

Đã chuẩn bị sẵn tinh thần chấp nhận “nursing home” thế mà hôm khăn gói rời nhà ông nghẹn ngào không ngăn được giọt nước mắt. Bà dấu ông lau vội dòng lệ, cầm tay ông nói đùa cho ông vui:

– Đi vào nursing home cách nhà mình có “vài bước” mà ông làm như đi tù đày biệt xứ Côn Đảo. Vào đó ông ráng uống thuốc đầy đủ và ăn uống để giữ gìn sức khỏe, món ăn Mỹ có món nọ món kia, ông lựa món nào… giống giống món Việt của mình mà ăn. Một ngày nào đó tôi không lết nổi thì sẽ vào đấy đoàn tụ với ông.

Ông Hùng cảm động:

– Thì cũng là…”cách biệt” tôi với bà, là rời căn nhà, rời cách sống quen thuộc mấy chục năm nay đến một nơi kiểu sống lạ hoắc sao không buồn. Bà ơi, bà yếu bà bệnh vào đây ở với tôi thành hai người handicap ngày ngày nhìn nhau chứ giúp được gì nhau, tôi cầu mong bà đủ sức khỏe đến thăm tôi thường xuyên là đủ vui rồi.

Con gái thông cảm tâm tình của cha mẹ:

– Anh con ở xa, con sẽ thường xuyên đưa hai cháu đến thăm mẹ và thăm bố.

Bà Hùng bùi ngùi thương chồng, thương con cháu vẫn nghĩ đến cha mẹ. Bà an ủi cho ông an lòng:

– Ở tuổi già như chúng ta rồi ai cũng có cuộc chia tay kẻ mất người còn, tôi và ông may mắn chỉ chia tay nhau vì chỗ ở, may mắn vì vẫn còn con cái để mắt tới. Tôi vẫn còn sức mỗi ngày lái xe đến nursing home thăm ông. Chúng mình lại… chờ mong gặp nhau như thuở ban đầu mình từng hẹn hò ông nhé.

– Tôi sẽ cố gắng làm quen nơi ở mới, bà ở nhà giữ gìn sức khỏe để còn đến thăm tôi.

Bà Hùng mỉm cười:

– Tôi nhớ ngày xưa mỗi lần hẹn hò gặp nhau ông đều mang tặng tôi một bó hoa… Nay tôi đến nursing home gặp ông tôi sẽ mang tặng….

– Ừ… tôi đã tặng bà bó hoa Hồng đẹp lắm… Thế bà đến nursing home sẽ tặng tôi hoa gì?

– Tôi sẽ mang tặng ông, hôm thì bánh bao, bánh giò, hôm thì bánh xèo, bánh bèo hay bánh ướt chả lụa với nước mắm tỏi ớt v.v… mấy món to go mà ông yêu thích. Tôi biết chắc là ông sẽ thèm sẽ nhớ những món ăn Việt Nam lắm.

Nguyễn Thị Thanh Dương  

(May. 11- 2026)

Fwd: Chuyện Cười: AI NÓI CÂU ĐÓ?

> AI NÓI CÂU ĐÓ? > Trong một lớp tiểu học ở Mỹ, đa số học sinh là da trắng, chỉ có vài học sinh da đen da vàng. Đến giờ học sử, cô giáo hỏi học sinh về những câu nói bất hủ trong lịch sử Hoa Kỳ: > - Em nào biết ai nói câu sau đây: “Rất tiếc rằng tôi chỉ có một đời sống để dâng hiến cho quê hương”? > Cả lớp im lặng suy nghĩ một hồi, rồi một cánh tay nhỏ bé đưa lên và giọng nói rụt rè của một cậu học trò gốc Hoa: > - Thưa cô, đại úy Nathan Hale nói câu ấy trước khi bị người Anh hành quyết vào năm 1776. > Cô giáo khen và hỏi câu tiếp theo: > - Các em cho cô biết ai đã nói: “Tất cả con người đều sinh ra bình đẳng”? > Cả lớp lại im lặng suy nghĩ, một lần nữa cánh tay nhỏ bé lại đưa lên và giọng nói rụt rè của cậu học trò gốc Hoa: > - Thưa cô, tổng thống Abraham Lincoln đã nói câu này vào năm 1863. > Cô giáo khen “giỏi lắm” và tiếp tục đưa ra câu hỏi: > - Đố các em, ai đã nói: “Hãy nói năng mềm mỏng với một cây gậy trong tay”? > Lớp học im phăng phắc, đến gần một phút sau mới nghe tiếng trả lời nhỏ nhẹ của cậu học trò gốc Hoa: > - Thưa cô, tổng thống Theodore Roosevelt đã nói câu đó năm 1905. > Cô giáo khen cậu học trò gốc Hoa xong, liền quay sang cao giọng cùng các học sinh Mỹ: > - Các em là những công dân Mỹ chính gốc nhưng lại không thuộc lịch sử nước Mỹ bằng bạn... đến từ Trung Hoa. Các em có thấy hổ thẹn không? > Một giọng trẻ con vang lên ở cuối lớp: > - Đ.M. mấy thằng Tàu! > Cô giáo hét to: > - Ai nói câu đó? > Có tiếng trẻ con trả lời: > - Thưa cô, tổng thống Donald Trump nói câu đó sau khi dịch cúm Vũ Hán bùng phát ạ. > (St)

NGÀY CUỐI NĂM CHUYỆN CUỐI ĐỜI 500 đô - Tg Văn Chương

Tôi lái Uber. Chủ yếu là vào ban đêm.
Tuần trước, lúc 11 giờ đêm, tôi đón một ông cụ.
Ông lên xe rồi nói:
"Tôi cần cậu chở tôi đến năm nơi tối nay. Tôi sẽ trả cậu 500 đô. Tiền mặt. Nhưng cậu không được hỏi lý do cho đến khi chúng ta đi xong tất cả."
Ông đưa cho tôi năm địa chỉ.
Điểm dừng đầu tiên: một căn nhà ở ngoại ô.
Ông không xuống xe. Ông chỉ ngồi đó, nhìn chằm chằm vào căn nhà suốt mười phút. Nước mắt lặng lẽ chảy xuống.
"Được rồi. Đi điểm tiếp theo."
Tôi lái đi.
Điểm dừng thứ hai: một trường tiểu học. Trống rỗng. Tối om.
Ông xuống xe. Đi đến khu sân chơi.
Ngồi lên một chiếc xích đu. Ngồi đó hai mươi phút.
Rồi ông quay lại xe.
"Tôi đã dạy ở đây. Bốn mươi ba năm. Nghề đẹp nhất cuộc đời tôi."
Điểm dừng thứ ba: một quán ăn nhỏ.
Ông bước vào. Gọi một ly cà phê.
Ngồi một mình trong góc.
Ông không uống.
Ông chỉ ngồi đó, nhìn quanh.
Mười lăm phút sau, ông quay lại xe.
"Vợ tôi và tôi có buổi hẹn đầu tiên ở đây. Năm 1967."
Điểm dừng thứ tư: nghĩa trang.
Ông xuống xe. Đi đến trước một ngôi mộ.
Ông đứng đó, nói chuyện với nó.
Tôi không nghe được ông nói gì.
Ba mươi phút sau, ông quay lại. Mắt đỏ hoe.
"Vợ tôi. Hôm nay tròn ba năm."
Điểm dừng thứ năm: bệnh viện.
Ông yêu cầu tôi đậu xe. Chờ.
"Đây là điểm cuối cùng."
Ông nhìn tôi.
"Bây giờ tôi sẽ nói lý do. Tôi bị ung thư giai đoạn cuối. Chỉ còn vài tuần để sống. Có thể chỉ vài ngày. Tối nay, tôi muốn nhìn lại toàn bộ cuộc đời mình. Lần cuối. Trước khi tôi không còn cơ hội nữa."
Tôi bật khóc. Ngay trong xe.
Ông nói tiếp:
"Căn nhà — nơi tôi nuôi các con khôn lớn.
Trường học — nơi tôi tìm thấy ý nghĩa đời mình.
Quán ăn — nơi tôi biết thế nào là yêu.
Nghĩa trang — nơi tôi nói lời tạm biệt.
Và bệnh viện… nơi tôi sẽ ở lại từ tối nay. Khu chăm sóc cuối đời. Tôi sẽ không về nhà nữa."
Ông đưa tôi 500 đô.
"Cảm ơn cậu đã chở tôi đi qua cuộc đời mình. Cậu là người xa lạ cuối cùng đối xử tử tế với tôi. Tôi muốn mọi thứ được nhẹ nhàng. Và cậu đã làm nó trở nên nhẹ nhàng."
Tôi từ chối.
"Tôi không thể nhận số tiền này."
Ông khẽ lắc đầu.
"Xin cậu. Tôi không còn ai để lại nó. Các con tôi không còn nói chuyện với tôi nữa. Tôi không còn bạn bè. Cậu đã cho tôi ba giờ tử tế. Với tôi, nó đáng giá hơn 500 đô."
Ông bước xuống xe. Cầm chiếc vali nhỏ.
Rồi quay lại hỏi:
"Cậu tên gì?"
"Marcus."
Ông gật đầu.
"Cảm ơn cậu, Marcus. Vì đã là điều đẹp cuối cùng trong đời tôi."
Ông bước vào bệnh viện.
Tôi ngồi lại trong xe. Khóc suốt một giờ.
Ngày hôm sau, tôi quay lại bệnh viện. Tôi hỏi thăm ông.
"Họ nói: Ông Patterson. Phòng 412."
Tôi mang theo hoa. Gõ cửa.
Ông nằm trên giường.
Ông mỉm cười khi thấy tôi.
"Marcus. Cậu quay lại."
"Tôi không thể không quay lại. Ông ổn không?"
Ông khẽ nói:
"Tôi đang chết. Nhưng tôi đã nhìn lại cuộc đời mình tối qua. Vậy nên… tôi ổn."
Chúng tôi nói chuyện hai giờ.
Về vợ ông. Về học sinh của ông. Về những đứa con đã không còn gọi điện. Về cuộc đời ông đã sống.
Tôi đến thăm ông mỗi ngày trong hai tuần.
Mang cà phê. Đọc tin tức cho ông nghe.
Đôi khi… chúng tôi chỉ ngồi yên.
Một ngày, ông nói:
"Tôi nghĩ mình sẽ chết một mình. Nhưng cậu ở đây. Một người xa lạ trở thành gia đình trong những ngày cuối của tôi. Đó là một món quà."
Tôi nắm tay ông.
"Ông sẽ không chết một mình. Không còn nữa."
Ông khóc.
"Cảm ơn cậu đã nhìn thấy tôi. Khi tôi đã trở nên vô hình."
Ông Patterson qua đời vào một ngày thứ Ba. Lúc 3 giờ 17 sáng.
Tôi ở đó. Nắm tay ông.
Những lời cuối cùng của ông:
"Hãy nói với mọi người. Hãy bảo họ nhìn những người xa lạ. Thật sự nhìn. Ai rồi cũng chết. Có người sớm hơn người khác. Nhưng tất cả chúng ta đều đang đi đâu đó. Hãy tử tế trên đường đi. Cậu đã tử tế. Cậu đã cứu những ngày cuối của tôi."
Ông nhắm mắt lại.
Máy theo dõi tim trở thành một đường thẳng.
Tôi vẫn ngồi đó. Một giờ nữa. Không thể buông tay ông.
Ông ra đi… nhưng không một mình.
Và điều đó có ý nghĩa.
Trong tang lễ của ông, có sáu người.
Tôi.
Ba y tá.
Một luật sư.
Và một học trò cũ đọc được cáo phó.
Chỉ sáu người.
Một người đàn ông đã dạy học 43 năm.
Yêu một người phụ nữ 52 năm.
Sống 81 năm.
Sáu người.
Tôi đứng lên và nói:
"Ông Patterson đã dạy tôi một điều.
Mỗi người xa lạ… là cả thế giới của ai đó.
Mỗi hành khách Uber… có một câu chuyện.
Mỗi người bạn gặp… đang sống, đang hy vọng, đang chờ ai đó nhìn thấy họ.
Ông đã trả tôi 500 đô để chở ông đi qua cuộc đời mình.
Nhưng ông đã cho tôi thứ quý hơn nhiều.
Sự chắc chắn rằng lòng tử tế với người xa lạ không phải là điều thêm vào.
Nó là điều quan trọng nhất.
Bởi vì tất cả chúng ta đều là người xa lạ.
Cho đến khi có ai đó dừng lại. Nhìn. Lắng nghe. Và ở lại."
Tôi vẫn giữ 500 đô trong ngăn xe.
Chưa bao giờ tiêu.
Nó là một lời nhắc nhở.
Mỗi hành khách có thể đang đi chuyến cuối cùng.
Mỗi người xa lạ có thể đang nói lời tạm biệt cuối cùng.
Tôi lái xe khác đi từ ngày đó.
Tôi hỏi.
Tôi lắng nghe.
Tôi nhìn thấy họ.
Bởi vì một ông cụ đã cần một đêm cuối thật dịu dàng.
Và một người xa lạ… đã ở lại.
Xin hãy là người xa lạ đó.
Có thể ai đó đang đi chuyến cuối cùng của họ tối nay.
Hãy làm cho nó… dịu dàng.
Tg Văn Chương

Fwd: Lê Nguyên Phương - Kính Gửi Tiếng Việt, Khiêm Gửi Bản Thân

Tác giả: Lê Nguyên Phương
19 February at 23:26

 Tôi có một nhân viên từng nhắn tin cho sếp một câu để đời khi được yêu cầu sắp xếp một buổi họp: "Ok anh, cũng được." Sếp anh, một người Huế gốc, đọc xong rồi im lặng. . . ba tiếng đồng hồ. Không phải sếp bận. Sếp đang ngồi uống chè xanh và suy nghĩ xem nhân viên này vừa phê duyệt hay vừa ban ơn cho mình.

 Sự vụ này cũng khiến tôi nhớ lại một buổi chiều năm ngoái, khi tôi ngồi trong quán cà phê ở Quận 3 và nghe cô bé phục vụ — xinh xắn, nhiệt tình, rõ ràng được đào tạo bài bản — cúi đầu thưa với một bà khách lớn tuổi: "Dạ, bà ơi, bên cháu "cho" bà ly nước lọc ạ." Bà khách mỉm cười. Còn tôi thì khẽ rùng mình — không phải vì lạnh, mà vì vừa chứng kiến tiếng Việt bị lật ngược thứ bậc một cách hồn nhiên đến mức đáng yêu mà đáng lo.

 Người Việt mình có một tật rất dễ thương: sợ thất lễ đến mức thất lễ theo cách khác. Chúng ta biết rằng cần phải lịch sự, biết rằng tiếng Việt có những từ "sang hơn", "nhã hơn". Và thế là chúng ta dùng từ sang nhất cho mọi tình huống, giống như mặc vest đi chợ cá — không sai về đạo đức, chỉ hơi lạc điệu về văn hóa. Biếu. Tặng. Cho. Ban. Thưởng. Đãi. Sáu chữ này trông như anh em ruột sống chung một nhà, nhưng thực ra mỗi người mang một hộ chiếu khác nhau, đi trên những con đường quyền lực ngược chiều nhau, và hễ bạn để chúng đi nhầm đường là cả hệ thống tôn ti lập tức... tắc đường.
 "Biếu" là đường đi lên — con biếu cha, trò biếu thầy, cấp dưới biếu cấp trên. Trong chữ "biếu" có mùi thơm thảo của sự kính trọng. "Tặng" là đường ngang — bạn bè tặng nhau, người yêu tặng nhau, đồng nghiệp tặng nhau nhân dịp sinh nhật. Ngang hàng, thân ái, bình đẳng. "Cho" — và các biến thể cao cấp hơn là "Ban," "Thưởng" — là đường đi xuống: ông bà cho cháu kẹo, vua ban thưởng công thần, thầy cho điểm học trò. Còn Đãi — chữ này đặc biệt hơn một chút, vì nó mang theo không khí của sự hào sảng, của người đứng đầu bàn tiệc vẫy tay mời mọi người ngồi xuống. Chủ nhà đãi khách. Cha mẹ đãi con cái nhân ngày lễ. Người có địa vị đãi người dưới tay. Chính vì vậy, khi tôi về Huế gặp một cậu học trò đang ăn trưa với học trò của anh ta, với lòng ưu ái một bạn trẻ dấn thân trong sự nghiệp giáo dục, tôi đã trả tiền ăn cho bàn đấy. Thế là cậu ta liền đăng một tút trên Phây là được thầy "mời." Về mặt ngôn ngữ học, cậu ta vừa tự phong mình làm khách và xếp thầy vào hàng... được ban ơn. Tiền thì đã trả rồi và thứ bậc đã bị lật ngược từ trong câu chữ. Dùng chữ cho có học, tất nhiên, là "Tôi được thầy đãi" — chữ đãi đúng chiều, không ai bị xúc phạm, trật tự vũ trụ được bảo toàn.

 Vậy mà cô bé phục vụ kia vô tư dùng chữ cho — đường xuống — khi trao nước cho bà khách — đường lên. Kết quả: về mặt ngữ pháp tôn ti, bà khách và cô bé vừa được đảo ngược nhau nhau trong một tích tắc. Không có gì sai về tình người. Chỉ có tiếng Việt đang thở dài.. Điều đúng chỉ đơn giản là: "Dạ, nhà hàng xin biếu/tặng bà ly nước ạ." Nhưng thôi, biết đâu trong tương lai gần, các quán cà phê sẽ treo biển "Chúng tôi cho quý khách wifi " và không ai thấy có gì cần lên tiếng — kể cả wifi.

 Trở lại người nhân viên của tôi và câu nhắn tin tình cảm "Ok anh, cũng được." Cậu áy không cố tình vô lễ. Cậu ấy chỉ đang dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong đầu theo kiểu "Sure, that works" — hoàn toàn ổn trong văn hóa giao tiếp thẳng thắn kiểu Tây. Nhưng khi đổ vào khuôn tiếng Việt, nó trở thành một câu khiến người nghe phải tự hỏi: "Vừa rồi ta xin phép nhân viên à?" Chữ được trong "cũng được" mang mùi vị của người đang phê duyệt, xem xét, chấp thuận — ngôn ngữ của người có quyền quyết định. Khi người dưới dùng nó với người trên, câu nói ấy âm thầm hoán đổi ghế ngồi giữa hai người mà không cần thông báo trước. Cái đúng thì đơn giản lắm: "Dạ vâng anh, em sẽ có mặt đúng giờ." Không cần hoa văn. Chỉ cần đúng chiều gió.

 Và nói đến "Dạ vâng" — đây là hai chữ mà thế hệ trẻ đang dần thay bằng một chữ duy nhất, nhập khẩu nguyên bản, không qua kiểm dịch ngôn ngữ: "Ok." Hai chữ cái. Không chủ ngữ, không vị ngữ, không kính ngữ, không cảm xúc, không gì cả ngoài sự tồn tại tối giản của chính nó. Dùng "Ok" với người lớn tuổi giống như buông thõng bàn tay để người khác nắm giật giật; về kỹ thuật, đôi tay đã chạm nhau, nhưng về tinh thần, cuộc gặp gỡ chưa thực sự xảy ra. Dĩ nhiên, thế hệ trẻ có lý lẽ riêng: "Nhanh mà, ai rảnh gõ cả câu." Lý lẽ ấy rất thuyết phục. Rất hiện đại. Và nếu bạn đang nhắn tin cho bạn bè cùng trang lứa thì hoàn toàn không vấn đề gì. Nhưng khi dùng với người trên, "Ok" không chỉ là cách viết tắt — nó là cách "tắt" cả sự tôn trọng.

 Có mấy từ tôi sợ nhất trong tiếng Việt, có lẽ, là bộ tứ diện kiến -- tiếp kiến — yết kiến — chiêm bái — bốn động từ mà Google Translate đang dần dần, không khoan nhượng, xóa sổ khỏi vốn từ của người trẻ. Ngày xưa, khi một vị quan muốn gặp vua, ông không nói "Em sắp lịch gặp anh nhé." Ông yết kiến — động từ ấy chứa đựng cả một lễ nghi, cả một khoảng cách được thừa nhận, cả một sự tự nhận mình là bé nhỏ trước điều vĩ đại hơn. Nhà vua, khi chịu khó dành thời gian, thì tiếp kiến — động từ đi xuống, đầy ân điển. Còn người hành hương lên chùa gặp cao tăng thì chiêm bái — không chỉ là gặp, mà là ngưỡng nhìn, là để lòng mình nhỏ lại trước điều thiêng liêng. Còn diện kiến? Nó được sử dụng để chỉ khi người dưới gặp người trên. Bốn động từ, bốn tầng ý nghĩa, ba mức độ của sự khiêm hạ. Mà dùng quá thì cũng sai. Nói với bạn bè "ngày mai tao diện kiến mày nhé" thì đáng gọi là "dốt mà hay nói chữ." Ngày nay chúng ta gọp chung tất cả 4 chữ trên vào một chữ gặp, hoặc sang hơn thì meet, mà người Huế có câu "sang trọng đứt họng lòi gân." Tôi hoàn toàn hiểu — cuộc sống hiện đại cần tốc độ. Nhưng khi ngôn ngữ mất đi sắc thái, con người cũng mất đi thứ gì đó khó đặt tên — mất đi khả năng cảm nhận khoảng cách đúng mực giữa người với người, thứ khoảng cách không phải để phân biệt, mà để tôn trọng, để thể hiện mình là người có văn hóa.

 Tôi không muốn kết thúc bài này bằng một bản án, vì những lỗi kể trên không phải lỗi của ác ý — chúng là lỗi của sự thay đổi chưa kịp tiêu hóa. Hay là lỗi của. . . nhà trường. Chúng ta lớn lên trong một thời đại mà tiếng Anh và văn hóa phương Tây dạy rằng giao tiếp hiệu quả là giao tiếp thẳng thắn, nhanh gọn, bình đẳng. Rất nhiều điều đúng trong triết lý ấy. Nhưng tiếng Việt không phải tiếng Anh — tiếng Việt là ngôn ngữ của trọng tình và trọng tôn ti, và xin nhắc các bạn, nó có đến nhiều ngàn năm lịch sử. Hai thứ tiếng với hai nền văn hóa đôi khi mâu thuẫn nhau nhưng thường bổ sung cho nhau theo những cách rất đẹp. Khi ta nói "Con biếu bà cái bánh" thay vì "Con cho bà", ta không chỉ chọn một từ — ta đang thừa nhận một mối quan hệ, đang nói bằng ngôn ngữ rằng bà ở một tầng cao hơn trong tim con, và con muốn chữ nghĩa con dùng phản ánh điều đó. Đó không phải hủ nho. Đó là tình nghĩa. Mà tình nghĩa thì chọn chi "đường ngang lối tắt."

 Người ta hay dạy dỗ tôi rằng: "Tiếng Anh nó đơn giản, bình đẳng, ai cũng như ai. Thật là 'hại điện' à quên 'hiên đại'" Mỗi lần nghe vậy, tôi chỉ mỉm cười theo kiểu người biết một bí mật mà không muốn phá vỡ không khí. Hay không dám nói là quý vị chưa biết Shakespeare là thằng cha nào. Vì sự thật là tiếng Anh không hề "bình đẳng" — nó chỉ giỏi giấu sự bất bình đẳng hơn tiếng Việt mà thôi. Tiếng Việt cho hẳn tôn ti ra ngoài, rõ ràng như sơ đồ tổ chức của một tập đoàn — ai trên ai dưới, ai biếu ai cho, ai yết kiến ai tiếp kiến, tất cả đều hiện lên ngay trong từng chữ. Còn tiếng Anh thì khéo léo hơn: nó nhét toàn bộ hệ thống đẳng cấp vào trong cấu trúc câu, vào modal verb (would/could), vào giọng bị động (passive voice) — rồi đứng đó với vẻ mặt vô tư như chưa có chuyện gì xảy ra.

 Xưa kia, tiếng Anh có Thou và You — hai đại từ phân ngôi rõ ràng không kém gì mày với ngài trong tiếng Việt. Thou dùng cho kẻ dưới, cho trẻ con, cho người thân. You — ban đầu là số nhiều — dần trở thành kính ngữ dành cho bề trên và người lạ. Nghe quen không? Cũng như tiếng Pháp, "tu" và "vous" đấy. Chính xác là cái logic mà chúng ta dùng khi chọn giữa mày và anh, giữa tao và em. Thế rồi người Anh làm một việc rất người Anh: họ hoảng loạn. Vì chỉ cần dùng thou nhầm đối tượng một lần là xong — năm 1603, quan công tố trong phiên tòa xét xử Sir Walter Raleigh đã dõng dạc quát: "I thou thee, thou traitor!" — dùng thou để gọi một hiệp sĩ, tức là một cú tát ngôn ngữ vào mặt người ta giữa thanh thiên bạch nhật. Quá nguy hiểm. Thế là người Anh quyết định dẹp luôn thou cho lành, rồi gọi tất cả mọi người là you cho an toàn. Có lẽ người Việt đôi khi chỉ có một mình, nhưng lại tự xưng là "chúng tôi" có thể không phải đoạt quyền đại diện mà là khiêm ngữ không?

 Nhưng đừng tưởng người Anh bỏ cuộc "thou-you" dễ vậy. Họ không bỏ tôn ti — họ chỉ chuyển nó sang địa vị khác. Thay vì nói thẳng "Tôi muốn anh làm việc này" với sếp, một nhân viên người Anh thế kỷ 18, lẫn một số bây giờ, sẽ nói: "I beg to suggest/to differ...", "Would you mind. . .," hay "May I venture to state..." — tức là "Em xin 'mạo muội' thưa rằng..." nhưng bằng tiếng Anh, kiểu như mặc vest đi uống trà chiều. Cái beg đó không liên quan đến cơ chê "xin cho" nhé bạn — đó là khiêm ngữ được ngụy trang bằng lịch sự. Và đến tận ngày nay, khi một nhân viên người Anh hỏi sếp "Would you happen to have a moment?" thay vì "Anh rảnh không?" — họ đang dùng chính xác cái logic mà người Việt dùng khi chọn "Dạ, em xin phép thưa anh..." thay vì "Ê, nghe này." Tiếng Anh giấu sự khiêm hạ trong vòng vo của cấu trúc câu. Tiếng Việt trình nó ra, thẳng thắn, không xấu hổ. Ai tinh tế hơn? Tôi không dám phán. Chỉ biết rằng khi người ta bảo tiếng Anh "bình đẳng" và tiếng Việt "phức tạp" — thực ra họ đang so sánh một người mặc quần lót màu đen trong quần lụa trắng, còn người kia mặc quần lót màu da người, vậy thôi. Cả hai đều mặc quần lót và không có ai đang ở truồng cả.

 Đọc xong lá thư này, có lẽ các bạn trẻ sẽ bảo: "Thầy ơi, tiếng Việt như võ Thiếu Lâm — học cả đời chưa chắc hết bài." Tôi gật đầu, nhấp một ngụm chè xanh, rồi thầm nghĩ: đúng quá xá. Nhưng không chịu học thì uổng lắm. Mà uổng nhất là khi ta nghĩ mình là lịch sự nhất đời — trong lúc tiếng Việt đang lặng lẽ lắc đầu ở phía sau lưng: "Cái hay không học thì học cái gì."

 P/S: Nếu bạn đọc xong bài này mà vẫn muốn nhắn "Ok" cho sếp — thì ít nhất hãy thêm chữ "ạ" vào cuối. Tiếng Việt sẽ không tha thứ hoàn toàn, nhưng sẽ bớt thở dài hơn một chút.

 Notes: Năm nay nổi hứng, chắc sẽ viết loạt bài trào phúng. "Cái gì cũng biết mà không biết điều. Cái gì cũng có ý mà không ý tứ."

Hồng Phúc - THÂN PHẬN ĐÀN ÔNG QUA THƠ TTKH

(Chép lại từ internet)

Một mùa thu trước, mỗi hoàng hôn
Tới tháng lãnh lương mới hết hồn
Bạn rủ đi chơi, nào có dám
Tôi chờ người tới để…giao lương
Người ấy thường hay ngắm lạnh lùng
Xấp tiền lương mỏng, hỏi lung tung :
Rằng lương sao có bao nhiêu đấy?
Chắc"diếm" bớt rồi, phải thế không?
Người ấy thường hay móc bóp tôi
Khảo tiền mỗi lúc bóp tôi vơi
Bảo rằng tôi móc còn hơn để…
"ghệ" móc tiền ông, mới khổ đời
Thuở ấy nào tôi đã biết gì :
Trẻ người, non dạ quá ngu si
Bao nhiêu tiền bạc, tôi "dâng" hết…
Chẳng giữ cho mình được…tí ti
Đâu biết tiền đưa bả tháng này
Là tiền dành dụm bấy lâu nay
Bao nhiêu tiền mặt, "người" chôm hết
Biết lấy gì vui với bạn đây?
Từ đấy thu, rồi thu, lại thu
Lòng tôi còn giá đến bao giờ
"Người kia" đã biết tôi vơi túi
"người ấy" cho nên vẫn hững hờ
Tôi vẫn đi…bên cạnh một người
Dữ như sư tử của lòng tôi
Và từng thu chết, từng thu chết
Vẫn sợ "vợ" hơn cả…sợ trời
Buồn quá, hôm nay xem lại túi
Chỉ còn tiền lẻ để…ăn xôi
Bao nhiêu tiền chẵn, người gom hết
Chỉ tặng cho tôi…một nụ cười
Tôi nhớ lời người đã bảo tôi.
Đưa tiền người giữ khỏi lôi thôi
Đến nay, tôi hiểu thì tôi đã…
Làm lỡ đời trai, muộn mất rồi
Hồng Phúc